Foto bij het artikel Openbare bronnen voor SaaS-inkoop: wet, norm en registers
Foto van winvcf op Pixabay

Inkoop

Openbare bronnen voor SaaS-inkoop: wet, norm en registers

Bij SaaS-inkoop voor een overheidsorganisatie spelen vier vragen: welke aanbestedingsregels gelden, is de wederpartij echt een overheidsorganisatie, is het domein of e-mailadres authentiek, en welke…

Dit is een redactioneel pseudoniem van de publicatie, geen claim van een onafhankelijk geverifieerde persoonlijke identiteit. Oorspronkelijke redactionele vermelding: Redactie SaaS-inkoop.

Openbare bronnen voor SaaS-inkoop: waarom ze relevant zijn

Bij SaaS-inkoop voor een overheidsorganisatie spelen vier vragen: welke aanbestedingsregels gelden, is de wederpartij echt een overheidsorganisatie, is het domein of e-mailadres authentiek, en welke beveiligingseisen mag je verplicht stellen? De Aanbestedingswet 2012 biedt één kader voor overheidsopdrachten boven en beperkt onder de Europese drempelwaarden; de herziene Gids Proportionaliteit 2016 is daarin het aangewezen richtsnoer voor het proportionaliteitsbeginsel (lokaleregelgeving.overheid.nl). Voor SAS-diensten geldt sinds 1 juli 2016 een vereenvoudigde Europese procedure.

Voor organisaties en domeinen bestaan openbare bronnen: het Register van Overheidsorganisaties (ROO) met de deelregisters Register Internetdomeinen Overheid (RIO), Woo-index en GR-register (koopoverheid.nl), en de openstandaardenlijst van Forum Standaardisatie. De Nederlandse vertaling van ISO/IEC 27001 is verkrijgbaar via NEN Connect of de NEN shop; volgens NEN verschijnt binnenkort ook de vertaling van de Europese versie (nen.nl). Voor rijksambtenaren is de norm volgens Forum Standaardisatie kosteloos beschikbaar op Lees-Rijk.

Gebruik ze bij marktverkenning, het verifiëren van contactgegevens en domeinen, het opstellen van de uitvraag en het beoordelen van de bewijsvoering van een leverancier. Een deel van de gegevens is open data en wordt dagelijks bijgewerkt, zodat je organisatie- en leverancierslijsten geautomatiseerd kunt volgen. Kennis van de Overheid noemt het ROO de authentieke bron voor het identificeren van overheidsorganisaties. Volledigheid, juistheid en actualiteit van de gegevens berusten bij de organisatie zelf.

Register van Overheidsorganisaties (ROO): organisatie, grondslag en contactgegevens

Het ROO bevat gegevens van en over overheden en biedt één centrale plek waar overheidsorganisaties hun gegevens bijhouden, zodat overlappende registraties in verschillende systemen niet langer nodig zijn. Per organisatie zijn contactgegevens, organisatiestructuur en wettelijke grondslag vastgelegd.

Je vindt namen en adressen en, afhankelijk van het organisatietype, ook bestuursleden en organisatieonderdelen; ook persoonsgegevens van vooral leidinggevende personen binnen de Nederlandse overheid zijn opgenomen. Daarnaast is vastgelegd of een organisatie onder de Wet normering topinkomens (WNT) valt en welke cao van toepassing is (kennisvandeoverheid.nl). De invoer en het beheer van alle informatie in het ROO en de drie deelregisters gebeurt in één redactieomgeving, waarin overheden op basis van aanmelding en autorisatie hun eigen gegevens beheren (koopoverheid.nl).

Je kunt één organisatie opzoeken of een groep selecteren, zoals gemeenten, provincies, waterschappen, ministeries en zelfstandige bestuursorganen. De lijst met organisatietypen loopt verder uiteen van gemeenschappelijke regelingen, regionale samenwerkingsorganen en koepelorganisaties tot Caribische openbare lichamen, Hoge Colleges van Staat, agentschappen, inspecties, adviescolleges, politie, rechtspraak, overheidsstichtingen of -verenigingen en provinciale rekenkamers.

Het onderdeel Overheidsorganisaties bevat alleen gegevens van Nederlandse overheden. Organisaties die niet tot de Nederlandse overheid worden gerekend, staan daar los van.

In een inkoopproces gebruik je het register om vast te stellen of de partij waarmee je te maken hebt, als overheidsorganisatie geregistreerd staat en om welk type organisatie het gaat. Dat bepaalt mede of zaken als WNT-status en cao van toepassing zijn en welke kaders je in de uitvraag moet meenemen. Reken niet blind op volledigheid: organisaties zijn zelf verantwoordelijk voor de volledigheid, juistheid en actualiteit van hun gegevens (kennisvandeoverheid.nl).

Belangrijkste openbare bronnen voor SaaS-inkoop in Nederland

Register van Overheidsorganisaties (ROO)
Centrale plek voor gegevens van overheidsorganisaties
RIO (domeinen)
Overzicht van alle overheidsdomeinen
Woo-index
Openbare gegevens en documenten onder Wet open overheid
NEN-ISO/IEC 27001:2023
Verplichte norm voor informatiebeveiliging in overheidsinkoop

RIO, Woo-index en GR-register: domeinen en openbaarmaking als controlepunten

Het Register Internetdomeinen Overheid (RIO) houdt alle domeinnaamregistraties bij die door overheidsorganisaties zijn geregistreerd. Je kunt nagaan of een website of e-mailadres van een overheidsorganisatie is. Dat is bruikbaar wanneer je contactgegevens uit een aanbieding, e-mail of offerte wilt verifiëren voordat je daarop reageert of een aanbestedingstraject start.

De Woo-index bevat informatie over overheidsorganisaties die op grond van de Wet open overheid (Woo) openbaar gemaakt moet worden. In de index staan contactgegevens van de organisaties en is te zien hoe zij werken; daarnaast staan er verzamelingen van documenten die onder de Woo vallen. Individuele documenten zijn te vinden op open.overheid.nl.

Voor een inkoper is dat relevant om contactgegevens en werkwijze van een organisatie te controleren. Je ziet ook welke documentverzamelingen de organisatie zelf ontsluit.

Het ROO kent drie deelregisters: het GR-register, de Woo-index en het Register Internetdomeinen Overheid (RIO), elk met een eigen informatiepagina (koopoverheid.nl). Alle in deze registers verwerkte gegevens komen terug in de ROO-export, zodat je de controle op domeinen en openbaarmaking kunt combineren met het opzoeken van de organisatie zelf.

ROO als open data: XML, CSV en Linked Data voor inkoopprocessen

Gegevens uit het ROO, het RIO en de Woo-index zijn beschikbaar als export in twee bestandsformaten: XML en CSV. De XML-bestanden staan op de archiefpagina van organisaties.overheid.nl. De meest actuele situatie is vastgelegd in bestanden waarvan de bestandsnaam begint met 'exportOO'; deze worden dagelijks overschreven, waardoor de laatste aanpassingen van de vorige dag erin zijn verwerkt.

Ben je alleen in een specifiek type geïnteresseerd, bijvoorbeeld gemeenten of ministeries, dan kun je het XML-bestand voor dat type downloaden. Voor archiveringsdoeleinden wordt daarnaast dagelijks een XML-bestand gepubliceerd.

Het ROO is onderdeel van de website Overheid.nl en kan via Linked Data gekoppeld worden aan andere bronnen van overheidsinformatie, zoals wetten.overheid.nl en informatie van het CBS. Daarmee kun je organisatie-identificatie combineren met wetgeving en statistiek, of de gegevens geautomatiseerd hergebruiken, bijvoorbeeld voor vermeldingen op je eigen website of in een leveranciersregister.

Twee praktische consequenties voor inkoopprocessen: de actuele bestanden worden dagelijks overschreven, dus regel zelf versiebeheer of gebruik de archiefbestanden als je historie wilt vastleggen. De juistheid van de gegevens ligt bij de organisatie zelf, waardoor controle bij de bron nodig blijft voordat je een registergegeven als formele grondslag in een contract of besluit gebruikt.

NEN-EN-ISO/IEC 27001: het normenkader voor informatiebeveiliging

ISO/IEC 27001 is de internationaal erkende norm voor het opzetten, implementeren, onderhouden en continu verbeteren van een Information Security Management System (ISMS).

De norm stelt eisen aan dat managementsysteem en schrijft niet voor welke technische oplossing een organisatie precies moet gebruiken; welke beheersmaatregelen passend zijn, hangt onder meer af van de activiteiten, de informatiebeveiligingsrisico's, de omvang van de organisatie en de vastgestelde scope. De norm helpt risico's voor informatiebeveiliging systematisch te beheersen en de beschikbaarheid, integriteit en vertrouwelijkheid van informatie te beschermen.

Voor de Nederlandse markt geldt de NEN-EN-versie uit 2023 (nen.nl). Europese EN-normen hebben als voordeel dat in Europa die specifieke norm geldt en dat Europese landen geen conflicterende norm mogen toepassen.

De Nederlandse vertaling van ISO/IEC 27001 is verkrijgbaar via NEN Connect of de NEN shop. Voor rijksambtenaren is de norm volgens Forum Standaardisatie kosteloos beschikbaar op Lees-Rijk.

ISO/IEC 27001 en ISO/IEC 27002 worden vaak samen gebruikt, maar hebben een verschillende functie. ISO/IEC 27001 stelt eisen aan het managementsysteem voor informatiebeveiliging (tuv.nl). In de huidige versie is de norm gelijkgetrokken met ISO/IEC 27002:2022 en zijn de beheersmaatregelen in ISO/IEC 27001 opgenomen (nen.nl).

Ook zijn de technische correcties met betrekking tot ISO/IEC 27001:2013/COR 1:2014 en ISO/IEC 27001:2013/COR 2:2015 in de norm opgenomen. De norm is opgezet volgens de geharmoniseerde structuur voor normen voor managementsystemen.

Let bij de uitvraag op dat de Nederlandse overheid eigen kaders voor informatiebeveiliging heeft die zijn afgeleid van de 27001- en 27002-normen (forumstandaardisatie.nl). Naast de norm kunnen dus aanvullende, sectorspecifieke eisen gelden.

In een SaaS-uitvraag vertaal je dit kader naar vragen die je kunt toetsen: de afbakening (scope) van het ISMS, de uitgevoerde risicoanalyse en de beheersmaatregelen die daaruit volgen. Vraag daarnaast hoe de leverancier het managementsysteem onderhoudt en continu verbetert.

Forum Standaardisatie en 'Pas toe of leg uit' bij ICT-inkoop

NEN-ISO/IEC 27001 staat op de lijst van Forum Standaardisatie met de status 'Verplicht (Pas toe of leg uit)'. Die status betekent dat de standaard verplicht moet worden uitgevraagd en toegepast volgens de Instructie rijksdienst bij aanschaf ICT-diensten of ICT-producten. Neem de standaard daarom expliciet op in de uitvraag en leg vast hoe de leverancier toepassing aantoont.

Het functionele toepassingsgebied is het formuleren van eisen voor het vaststellen, implementeren, bijhouden en continu verbeteren van een managementsysteem voor informatiebeveiliging. Daarnaast gaat het om het vaststellen van het toepassingsgebied (de scope) van dit managementsysteem.

Het organisatorische werkingsgebied betreft overheden (Rijk, provincies, gemeenten en waterschappen) en instellingen uit de (semi-)publieke sector. De Europese status van de standaard is in de lijstgegevens 'Nee'.

De detailinformatie op de pagina van Forum Standaardisatie vermeldt als versie NEN-ISO/IEC 27001:2013, terwijl NEN de editie 2023 als nieuwste aanduidt. Voor een uitvraag betekent dat: verwijs naar de norm en de versie die je feitelijk eist, en controleer bij de leverancier tegen welke versie het certificaat is afgegeven. Als gerelateerde standaard wordt NEN-ISO/IEC 27002 genoemd; de beheerorganisatie is NEN en voor adoptieondersteuning, best practices en use cases wordt verwezen naar de normcommissie Cybersecurity en gegevensbescherming.

Certificering, versies en overgangsperiodes: bewijsvoering beoordelen

De nieuwste versie is ISO/IEC 27001:2023, 'Information security, cybersecurity and privacy protection - Information security management systems - Requirements' (nen.nl). De mondiale ISO/IEC 27001-normen uit 2017 en 2013 zijn ingetrokken. Een leverancier kan dus nog met een certificaat op een oudere versie werken zonder dat dit direct onjuist is.

Het is niet noodzakelijk om direct over te stappen op de nieuwe versie. Voor organisaties die al gecertificeerd zijn volgens de oude norm geldt een overgangsperiode: er is een totale transitieperiode van 36 maanden, vastgesteld door het International Accreditation Forum (IAF). Daarbinnen valt ook de overgangsperiode van de Raad van Accreditatie (RvA) zelf om certificerende instanties tegen de nieuwe versie te kunnen beoordelen. Meer informatie over het proces en de overgangsperiode kun je opvragen bij de certificerende instanties, en het is raadzaam de planning met je certificerende instelling af te stemmen.

Certificatie op basis van ISO/IEC 27001 gebeurt door certificerende instellingen, die het managementsysteem onafhankelijk beoordelen. Bij het beoordelen van de bewijsvoering van een SaaS-leverancier let je op drie dingen die je concreet kunt opvragen: de normversie waarop het certificaat is afgegeven, de scope van het certificaat (welke diensten, locaties en organisatieonderdelen eronder vallen) en de geldigheid en status van het certificaat. Vraag bij een certificering volgens een eerdere editie naar de planning richting de 2023-versie, gezien de transitieperiode van 36 maanden. Bij veel organisaties is ISO 27001 bovendien een eis vanuit aanbestedingen, ketenpartners, samenwerkingsovereenkomsten of complianceverplichtingen.

Een certificaat zegt iets over het managementsysteem binnen de afgesproken scope, niet over iedere technische oplossing of SaaS-functionaliteit afzonderlijk. Wat de norm niet afdekt, leg je aanvullend contractueel vast, bijvoorbeeld over de specifieke dienst, gegevensverwerking en incidentafhandeling.

Controlelijst voor bewijsvoering van SaaS-leverancier

  • CertificaatversieMoet zijn afgegeven op ISO/IEC 27001:2023 (nieuwste versie)
  • Scope van certificaatDuidelijke omschrijving van diensten, locaties en organisatieonderdelen
  • Geldigheid en statusCertificaat moet actief zijn en niet vervallen

Van registercheck tot normuitvraag: een werkbare volgorde

Begin met identificatie: zoek de organisatie op in het ROO en bepaal het organisatietype. Noteer de wettelijke grondslag, de contactgegevens en, voor zover van toepassing, de WNT-status en de cao. Omdat volledigheid, juistheid en actualiteit bij de organisatie zelf berusten, controleer je twijfelgevallen bij de organisatie voordat je een registergegeven als formeel uitgangspunt gebruikt.

Controleer vervolgens de digitale identiteit: gebruik het RIO om na te gaan of een website of e-mailadres van een overheidsorganisatie is, en de Woo-index voor contactgegevens, werkwijze en de documentverzamelingen die onder de Woo vallen, met de individuele documenten op open.overheid.nl.

Wil je dit herhaald of geautomatiseerd doen, gebruik dan de dagelijks bijgewerkte exportbestanden van organisaties.overheid.nl. Bestandsnamen die met 'exportOO' beginnen bevatten de meest actuele situatie; exportOO.xml is de volledige export.

Voor historie gebruik je de dagelijkse archiefbestanden. Via Linked Data koppel je de organisatiegegevens aan bronnen als wetten.overheid.nl en het CBS.

Bepaal daarnaast de aanbestedingsroute. Voor SAS-diensten geldt sinds 1 juli 2016 een vereenvoudigde Europese procedure; de Aanbestedingswet 2012 met de herziene Gids Proportionaliteit 2016 vormt daarvoor het kader (lokaleregelgeving.overheid.nl).

Vertaal daarna de eisen. Omdat NEN-ISO/IEC 27001 op de standaardenlijst van Forum Standaardisatie de status 'Verplicht (Pas toe of leg uit)' heeft, moet de standaard verplicht worden uitgevraagd en toegepast volgens de Instructie rijksdienst bij aanschaf ICT-diensten of ICT-producten, voor overheden (Rijk, provincies, gemeenten en waterschappen) en instellingen uit de (semi-)publieke sector.

Neem in de uitvraag daarom het formuleren van eisen voor het ISMS en het vaststellen van de scope op. Houd daarnaast rekening met de eigen kaders voor informatiebeveiliging van de Nederlandse overheid, die zijn afgeleid van de 27001- en 27002-normen (forumstandaardisatie.nl).

Sluit af met de bewijsvoering. Vraag het certificaat op, controleer de normversie (de nieuwste is ISO/IEC 27001:2023; de normen uit 2017 en 2013 zijn ingetrokken), de scope en de geldigheid, en vraag bij een certificaat dat nog op een eerdere editie berust naar de planning binnen de overgangsperiode van 36 maanden die het IAF heeft vastgesteld. Stem de planning af met de certificerende instelling, die de certificatie uitvoert.

Meer uit Inkoop