
Inkoop
Eisen opstellen voor SaaS-inkoop: categorieën, bewijs en beoordeling
Dit artikel beschrijft hoe u voor SaaS-inkoop eisen opstelt in vaste categorieën, ze toetsbaar maakt met norm en bewijs, en hoe u beoordeelt, contracteert en na gunning bijstuurt.
Waarom SaaS-inkoop vraagt om eisen die verder gaan dan functionaliteit
Bij SaaS koopt u geen softwarepakket, maar een abonnement op een applicatie die bij de leverancier draait. Microsoft omschrijft dat als cloudgebaseerde software die overal toegankelijk is.
Het abonnementsprijsmodel helpt organisaties efficiënt te schalen, kosten te verlagen en up-to-date te blijven met de nieuwste functies en beveiligingsupdates.
Die doorlopende levering en updates bepalen uw eisenpakket. Naast een functielijst legt u vast hoe de dienst zich in de tijd gedraagt.
Op het product zelf hebt u weinig invloed. Uw eisen zijn vooral een selectie-instrument, geen wijzigingsverzoek (Computable, 15 mei 2023).
Een zorgvuldig opgesteld eisenpakket bevat daarom naast functionaliteit ook passende eisen voor performance, back-up en security. Het dekt ook continuïteit, contract en exit.
Begin bij het doel: huidige situatie, ambities en echte behoefte
Begin met de huidige situatie voordat u eisen formuleert. Adviesbureau Supply Value werkt in drie fases: een nulmeting, een actieplan en een value monitor.
De nulmeting maakt de huidige situatie inzichtelijk. Ze identificeert grootste uitdagingen, laaghangend fruit, langetermijnambities en focuspunten.
Ze analyseert inkoopcategorieën en uitgaven om te bepalen waar de meeste winst valt. Via interviews en enquêtes brengt ze beleidsdoelstellingen in kaart.
Managing consultant Gert van Beek licht toe dat organisaties vragen hoe ze gericht aan de slag kunnen gaan. De aanpak vertaalt strategische beslissingen naar concrete, meetbare doelen.
Die volgorde geldt ook voor SaaS: eerst meten, dan doelen, dan eisen.
Vertaal de uitkomst naar een korte set doelen per proces. Welke activiteit moet straks sneller, betrouwbaarder of eenvoudiger verlopen? Welke informatie moet beschikbaar komen en wie gaat ermee werken?
Betrek de mensen die het werk nu doen. Computable noemt naast een goed onderbouwd eisenpakket ook voldoende kennis van interne processen en draagvlak in de organisatie als voorwaarden voor een geslaagd inkooptraject.
Zonder die input formuleert u eisen die technisch kloppen maar de praktijk missen.
De behoefte aan meetbaarheid komt niet alleen uit de eigen organisatie. In de publieke sector stond duurzaam inkopen al centraal door het Manifest Maatschappelijk Verantwoord Opdrachtgeven en Inkopen.
Met de Europese Corporate Sustainability Reporting Directive (CSRD) krijgt dat onderwerp ook prioriteit bij corporates en grote bedrijven (Consultancy.nl, 8 november 2024).
Van doel naar eis: functionele, technische en contractuele categorieën
Werk het eisenpakket in vaste categorieën uit, zodat u niets overslaat.
Functionele eisen beschrijven wat gebruikers in de processen uit de nulmeting met de applicatie moeten kunnen doen.
Performance-eisen beschrijven hoe snel en betrouwbaar dat moet gebeuren.
Back-up en continuïteit beschrijven hoe gegevens behouden blijven en hoe de dienst herstelt.
Security en privacy beschrijven wie toegang heeft, hoe dat wordt gecontroleerd en welke afspraken met de leverancier gelden over persoonsgegevens.
Computable noemt performance, back-up en security expliciet als eisen die naast inhoudelijke wensen in een programma van eisen thuishoren.
Integraties verdienen een eigen categorie. Denk aan koppelingen met systemen die u wilt blijven gebruiken en aan gegevens die tussen die systemen heen en weer moeten.
Leg dat vooraf vast. Wie na het sluiten van de overeenkomst een niet-afgesproken koppeling met een ander systeem wil, heeft een zwakke onderhandelingspositie en betaalt de hoofdprijs (Computable, 2023).
De contractuele categorie loopt daar dwars doorheen: looptijd en verlengingsopties, prijsontwikkeling, serviceafspraken, exit en datateruggave.
Gebruik voor de contractbasis bij voorkeur doordachte standaardvoorwaarden. Die maken evenwichtige afspraken over alle zaken die bij it-inkoop van belang zijn, inclusief een exit-clausule om data terug te krijgen.
Computable noemt de Arbit- en de Gibit-voorwaarden als voorbeeld van zulke sets.
Laat u deze categorie open, dan merkt u dat pas als de overeenkomst al is gesloten.
Top 3 belangrijkste categorieën in een SaaS-eisenpakket
- Security en privacyZorgt voor bescherming van persoonsgegevens en naleving van AVG en CSRD.
- Continuïteit en back-upGarandeert herstel binnen afgesproken termijn bij storing of incident.
- Contractuele basis met exitVoorkomt afhankelijkheid en zorgt voor controle over data en kansen op herovername.
Eisen omzetten in toetsbare criteria: must, should en bewijs
Maak van elke eis een criterium dat u kunt waarnemen.
Formuleer per eis drie dingen: de norm (wat moet er precies kunnen of gelden), de manier waarop u dat vaststelt (documentatie, demonstratie, test of certificaat) en de consequentie als het niet wordt gehaald.
Een eis zonder waarneembare norm levert bij de beoordeling een discussie op in plaats van een score.
Splits vervolgens in harde eisen en wensen. Harde eisen zijn voorwaarden om mee te mogen doen: ontbreekt de functionaliteit of het bewijs, dan valt de oplossing af.
Wensen tellen mee in de rangorde tussen oplossingen die aan alle harde eisen voldoen.
Houd het aantal harde eisen beperkt en maak ze allemaal toetsbaar. Zo houdt u meerdere leveranciers in de race en blijft er ruimte om op prijs en samenwerking te selecteren.
Koppel elke eis aan het bewijs dat u accepteert. Voor standaardfunctionaliteit is dat doorgaans documentatie in combinatie met een demonstratie op uw eigen scenario, voor beveiliging bijvoorbeeld een certificaat.
Ordina beschrijft in zijn jaarverslag 2020 dat het is gecertificeerd volgens de eisen van ISO 27001, aangevuld met NEN 7510.
Zulke certificaten zijn bruikbaar bewijs. Vraag bij de leverancier wel welke onderdelen en welke locaties het certificaat precies bestrijkt en of het nog geldig is op het moment van gunning.
Niet overvragen: waarom detail-eisen en maatwerk SaaS-inkoop schaden
Het advies van Computable is uitgesproken: stel weinig inhoudelijke eisen in het programma van eisen.
SaaS-leveranciers passen hun applicatie niet aan op specifieke eisen die niet standaard aanwezig zijn. Maatwerk is ongewenst.
Elke extra detail-eis buiten de standaardoplossing levert dus een afwijzing op, of een maatwerkopdracht met bijbehorende kosten en afhankelijkheid.
Het onderscheid dat u moet maken is dat tussen configuratie en maatwerk.
Leveranciers presenteren hun platform graag als eenvoudig te personaliseren. Oracle beschrijft onder de mogelijkheden van SaaS dat oplossingen snel te personaliseren zijn voor zakelijke behoeften en dat waardevolle aanpassingen bij updates behouden blijven.
Die belofte is alleen houdbaar zolang u binnen de standaard inrichtingsmogelijkheden blijft.
Zodra u wijzigingen in de werking van de applicatie zelf vraagt, raakt u het pad kwijt dat het abonnementsmodel juist voordelig maakt: gedeelde functionaliteit, doorlopende updates en kosten over meerdere afnemers.
Praktische consequentie voor het programma van eisen: beschrijf de gewenste uitkomst en laat de inrichting aan de leverancier.
Bouw de interne werkwijze niet één op één in de applicatie na.
Vraag bij twijfel eerst wat de standaardoplossing standaard kan en hoe andere gebruikers dat oplossen. Neem pas daarna een eis op die alleen met aanpassing te halen is.
Toekomstvast inkopen: looptijd, verlengingen en extra afname
Het inkooptraject is het enige moment waarop er echt marktwerking tussen leveranciers bestaat. Zodra de overeenkomst is gesloten, hebt u in feite een monopolist in huis (Computable, 2023).
Alles wat u in de toekomst denkt nodig te hebben en niet vooraf vastlegt, moet u later onderhandelen. U kunt dan niet meer overstappen zonder kosten en verstoring.
Leg daarom extra modules, extra licenties, meer opslagruimte en koppelingen met andere systemen al bij de contractering vast. Leg ook de manier van afrekenen vast.
Neem de looptijd mee in het eisenpakket. Computable noemt als voorbeelden een overeenkomst van vijf jaar met vijf keer twee jaar verlenging, of acht jaar met tien keer een jaar verlenging.
De aanleiding is herkenbaar: met name overheidsorganisaties moeten opnieuw aanbesteden omdat de overeenkomst verloopt. Vanuit het gebruik is er dan helemaal geen behoefte aan een nieuwe applicatie.
Voldoende verlengingsopties voorkomen dat u een traject start zonder inhoudelijke reden.
Vraag de leverancier daarnaast naar de ontwikkeling van het product: wat staat er op de roadmap, hoe worden nieuwe functies over gebruikers verdeeld, en wat betekent dat voor de functionaliteit die voor u het belangrijkst is?
Exit en datateruggave als eis vanaf dag één
Sluit exit niet af met een enkele clausule. Werk de terugkeer van gegevens uit als eis met dezelfde mate van detail als de ingebruikname.
Gebruik een overeenkomst met een exit-clausule om uw data terug te krijgen als die bij de SaaS-leverancier staat. Computable noemt dat een vast onderdeel van de evenwichtige standaardvoorwaarden voor it-inkoop.
Zonder zo'n afspraak bent u voor het terughalen van uw gegevens volledig afhankelijk van de goede wil van de leverancier.
Maak concreet welke gegevens het betreft, in welk bestandsformaat u ze terugkrijgt, binnen welke termijn dat gebeurt en welke medewerking de leverancier levert bij de overgang.
Leg ook vast wat er na afloop met de gegevens bij de leverancier gebeurt.
Neem de kosten op: datateruggave, conversie en begeleiding mogen niet pas bij het einde van de overeenkomst worden geprijsd.
Leg vast dat deze afspraken ook gelden als u eerder dan de einddatum wilt overstappen.
Een exit die alleen op papier bestaat, is niet toetsbaar. Vraag de leverancier om een exportbestand van uw eigen gegevens als onderdeel van de demonstratie of proof of concept.
Kijk of de structuur bruikbaar is in een ander systeem.
Checklist: wat moet er in een SaaS-inkoopcontract zitten?
- Exit-clausule met terugkeer van gegevensVerplichte afspraak over herstel van data bij einde overeenkomst.
- Kosten voor datateruggave en conversieMogen niet pas worden geprijsd bij einde; vastgelegd in contract.
- Afspraken bij vroegtijdig overstappenZelfde regels gelden als u eerder wil stoppen.
- Medewerking bij overgangLeverancier biedt ondersteuning bij migratie van data en configuratie.
Security en continuïteit concreet maken in criteria
Beveiliging en continuïteit horen in het eisenpakket, niet in een bijlage bij het contract.
Maak per eis zichtbaar waar het over gaat: welke gegevens worden verwerkt, wie toegang heeft, hoe toegang wordt verleend en ingetrokken, hoe wordt vastgelegd wie wat heeft gedaan, en welke afspraken gelden over het melden van incidenten.
Voor persoonsgegevens legt u daarnaast vast in welke hoedanigheid de leverancier gegevens verwerkt en welke instructies hij daarbij opvolgt.
Voor continuïteit beschrijft u wat er moet gebeuren als de dienst wegvalt en hoe snel gegevens weer beschikbaar moeten zijn.
Bepaal eerst zelf hoe lang uw processen zonder de applicatie kunnen en hoeveel gegevensverlies aanvaardbaar is. Neem die uitkomst als criterium op.
Vraag de leverancier naar de frequentie en bewaartermijn van back-ups, naar de manier waarop herstel wordt getest en naar de resultaten van die tests.
Certificeringen zijn een efficiënt bewijsstuk, mits u ze op scherpte beoordeelt.
Vraag bij de leverancier welke scope het certificaat heeft, wie de certificerende instantie is en wanneer het volgende auditmoment is. Een certificaat dekt zelden alle onderdelen van de dienst die voor u relevant zijn.
Belangrijkste certificaties voor SaaS-beveiliging (Nederland)
- ISO 27001
- Internationaal standaard voor informatiebeveiliging; relevant voor alle SaaS-leveranciers in Nederland.
- NEN 7510
- Nederlands standaard voor beveiliging van ICT-systemen; vaak gecombineerd met ISO 27001.
- CSRD-compliant
- Voor corporates in Nederland: vereist door Europese duurzaamheidsrapportagevoorschriften.
Van papier naar praktijk: demonstraties, gebruikerstesten en proof of concepts
Beoordeel een SaaS-oplossing niet alleen vanaf papier; dat is onvoldoende om te weten of u er in de praktijk gelukkig van wordt (Computable, 2023).
Organiseer demonstraties, gebruikerstesten en proof of concepts waarin de leverancier met uw eigen scenario's en zo veel mogelijk met uw eigen gegevens werkt.
Zo ziet u of de applicatie kan worden ingericht op de specifieke kenmerken van uw organisatie. Dat kunt u nog vóór de contractering afstemmen.
Betrek bij die test de mensen die de applicatie dagelijks gaan gebruiken, niet alleen de inkoper en de IT-afdeling.
Laat hen de scenario's doorlopen die in de nulmeting als knelpunt zijn benoemd. Laat hen vastleggen waar het misgaat of extra handelingen vraagt.
Computable noemt naast een solide eisenpakket ook het nadenken over welke leveranciers u überhaupt een offerte wilt vragen, hoe u die gaat beoordelen, een passend inkoopproces, kennis van de interne processen en draagvlak binnen de organisatie.
Een test waarin gebruikers zelf hebben gewerkt, levert dat draagvlak op en maakt de beoordeling navolgbaar.
Maak vóór de test vast welke criteria u waarneemt en hoe u scoort. Anders levert een geslaagde demonstratie een gunstig gevoel op in plaats van een onderbouwd oordeel.
Noteer bij elke tekortkoming of die binnen de standaardinrichting oplosbaar is of maatwerk zou vragen.
Na gunning: criteria monitoren en bijsturen
De eisen die u vóór de gunning opstelt, zijn ook de maatstaf na de gunning.
Supply Value noemt na de nulmeting en het actieplan een Sustainable Procurement Value Monitor als derde fase van de aanpak.
In dezelfde bron staan vragen centraal over het vaststellen van meetbare doelstellingen, inzicht in de voortgang en het bepalen waar bijsturing nodig is.
Die driefasenlogica past bij SaaS-inkoop: u hebt de doelen en criteria al benoemd, en u toetst periodiek of de oplossing die doelen nog haalt.
Maak de evaluatie concreet en gekoppeld aan het contract.
Kijk naar daadwerkelijk gebruik van de afgenomen functionaliteit, naar het verbruik van licenties en opslag, naar de prestaties waarop u eisen hebt gesteld, en naar de incidenten en hersteltijden.
Vergelijk de uitkomsten met de criteria uit het eisenpakket en met de afspraken over extra afname en verlenging.
Waar de uitkomst afwijkt, bepaalt u of bijsturing in de inrichting, in het gebruik of in de contractrelatie nodig is. Dat gesprek voert u het beste op een vast moment, niet pas wanneer de overeenkomst afloopt.


