Foto bij het artikel Verwerkersovereenkomst bij SaaS: rollen, doelen en doorgifte
Foto van jarmoluk op Pixabay

Contracten

Verwerkersovereenkomst bij SaaS: rollen, doelen en doorgifte

De AVG zet de rollen scherp neer.

Dit is een redactioneel pseudoniem van de publicatie, geen claim van een onafhankelijk geverifieerde persoonlijke identiteit. Oorspronkelijke redactionele vermelding: Redactie SaaS-inkoop.

Rolverdeling bij SaaS: verwerkingsverantwoordelijke, verwerker of beide?

De AVG zet de rollen scherp neer. U bent verwerkingsverantwoordelijke als uw organisatie bepaalt welke persoonsgegevens worden verwerkt, met welk doel en op welke manier; de andere partij volgt dan uw instructies. Uw gezagspositie kan blijken uit schriftelijke afspraken, bijvoorbeeld in de verwerkersovereenkomst.

Verwerker is de organisatie die persoonsgegevens in opdracht van een andere organisatie verwerkt, ze niet voor eigen oogmerken inzet en de verwerkingen alleen feitelijk uitvoert (Autoriteit Persoonsgegevens). Gebruik van een clouddienst die persoonsgegevens opslaat is een voorbeeld: de organisatie die de clouddienst inschakelt is verwerkingsverantwoordelijke; de partij die alleen feitelijk uitvoert volgens opdracht is verwerker. Dat onderscheid voorkomt dat u de rol van de leverancier te ruim of te smal neerzet.

Bij een SaaS-dienst lopen die rollen vaak door elkaar. Verwerkt de leverancier ook buiten uw opdracht, of voor zijn eigen doeleinden? Dan neemt hij daarvoor de belangrijke beslissingen en is hij voor dat deel zelf verwerkingsverantwoordelijke (Autoriteit Persoonsgegevens).

In de praktijk zijn SaaS-providers geregeld zowel verwerker als verwerkingsverantwoordelijke en houden ze daarom twee verwerkingsregisters bij: één voor de rol als verwerker, één voor de rol als verantwoordelijke (SenS Juristen).

Splits dat ook in het contract: de verwerking van uw klant- en gebruikersdata valt onder de verwerkersovereenkomst. De eigen doeleinden van de leverancier vallen erbuiten en moet hij op zijn eigen grondslag regelen.

Een werkbare toets per gegevensstroom: wie stelt het doel en de middelen vast, en mag de leverancier iets met de data doen dat u niet heeft geïnstrueerd? Beschrijf concreet wat de SaaS-dienst met de data doet, van hosten en back-ups tot logging, support en foutopsporing. Laat de leverancier bevestigen dat hij de gegevens uitsluitend voor uw doeleinden verwerkt.

Zonder dat onderscheid is bij een datalek of een controle niet vast te stellen waar uw verantwoordelijkheid ophoudt en die van de leverancier begint.

Rolverdeling bij SaaS: Verwerkingsverantwoordelijke vs. Verwerker

  • VerwerkingsverantwoordelijkeBepaalt welke persoonsgegevens worden verwerkt, met welk doel en op welke manier. Aansprakelijk voor de verwerking. Gebruikt SaaS-dienst voor eigen doeleinden.
  • VerwerkerVoert verwerking uit op basis van instructies van de verwerkingsverantwoordelijke. Mag geen gegevens voor eigen doeleinden gebruiken. Is verantwoordelijk voor uitvoering, niet voor doelstelling.
  • Beide rollenSoms is een SaaS-provider zowel verantwoordelijke als verwerker (bijv. bij eigen gebruik van klantdata). Dan houdt hij twee verwerkingsregisters bij.

Wanneer een SaaS-leverancier een verwerkersovereenkomst nodig heeft

Zodra een andere partij in opdracht van uw organisatie persoonsgegevens verwerkt, moet u een verwerkersovereenkomst sluiten. De verwerking gebeurt dan op basis van uw instructies, niet op initiatief van die andere partij (SenS Juristen).

Voorbeelden uit de SaaS-praktijk: u host klantdata via een extern SaaS-platform, of u schakelt een partij in die toegang krijgt tot klantgegevens. Ook een boekhouder die de loonadministratie doet of een marketingbureau dat toegang krijgt tot klantgegevens valt onder deze verplichting. De verwerking moet op uw instructies plaatsvinden.

De AVG eist de overeenkomst van beide kanten (artikel 28, derde lid, van de AVG). Zowel verwerkingsverantwoordelijken als verwerkers zijn aansprakelijk als zo'n overeenkomst ontbreekt.

Als verwerkingsverantwoordelijke bent u in overtreding wanneer u samenwerkt met een verwerker zonder schriftelijke afspraken; u kunt dan niet aantonen dat u voldoende waarborgen heeft dat de verwerker de persoonsgegevens volgens de regels van de AVG beschermt (Autoriteit Persoonsgegevens).

Meestal neemt de verwerkingsverantwoordelijke het initiatief voor het opstellen, omdat van hem ook het initiatief komt om de verwerking uit te besteden. Andersom mag ook: de leverancier mag een model aanleveren.

U blijft als verwerkingsverantwoordelijke verantwoordelijk voor de verwerking, ook als de verwerkersovereenkomst door de verwerker is opgesteld (Autoriteit Persoonsgegevens).

Ontbreekt de overeenkomst, dan is dat een overtreding van de AVG en kan de Autoriteit Persoonsgegevens bij een controle of datalek hoge boetes opleggen, ook als je het goed bedoelde (SenS Juristen).

Doelen, duur en aard van de verwerking in de SaaS-overeenkomst

De verplichte inhoud begint met een algemene beschrijving: het onderwerp, de duur, de aard en het doel van de verwerking, het soort persoonsgegevens, de categorieën van betrokkenen en uw rechten en verplichtingen als verwerkingsverantwoordelijke (Autoriteit Persoonsgegevens).

De AVG vereist dat de overeenkomst specifieke informatie bevat over hoe de persoonsgegevens worden verwerkt, inclusief het doel van de verwerking, de duur en de soorten persoonsgegevens (AVG-Support).

Vul die beschrijving per SaaS-module in, niet met één alinea voor het hele platform. Benoem welke gegevens worden vastgelegd (bijvoorbeeld NAW-gegevens van klantcontactpersonen, gebruikersaccounts, herkenbare afbeeldingen, telefoonnummers, IP-adressen) en wie de betrokkenen zijn: eigen medewerkers, klantcontactpersonen, websitebezoekers. Denk aan een CRM-systeem met klantgegevens, een salarisadministratie met werknemersgegevens, of een platform dat klantdata host.

Dat is nodig omdat het begrip persoonsgegeven ruim is: gegevens die in eerste instantie geen persoonsgegeven lijken, kunnen dat wel zijn als ze via een database tot een persoon zijn te herleiden (NBA).

Ook BSN, IP-adressen, telefoonnummers en nummerborden kunnen persoonsgegevens zijn als ze via een database tot een persoon herleidbaar zijn. Neem zulke gegevens op in de beschrijving per module.

Ook 'verwerken' is ruim: verzamelen, opslaan, analyseren, gebruiken, corrigeren en verwijderen vallen eronder, net als de enkele aanwezigheid van gegevens op uw servers (NBA). Hosting, back-up en logging horen dus in de beschrijving thuis.

Wat de leverancier met de data mag, is een kernpunt: de verwerking vindt in principe uitsluitend plaats op basis van uw schriftelijke instructies en de verwerker mag de persoonsgegevens niet voor eigen belangen aanwenden (Autoriteit Persoonsgegevens).

Maak de duur concreet en koppel de looptijd aan de SaaS-overeenkomst. Neem in de algemene beschrijving ook op waar gegevens worden bewaard en met wie ze worden gedeeld. De AVG vereist specifieke informatie over hoe persoonsgegevens worden verwerkt, inclusief het doel, de duur en de soorten persoonsgegevens (AVG-Support).

Gebruik een model verwerkersovereenkomst als vertrekpunt, bijvoorbeeld het NBA-model. Pas de algemene beschrijving per SaaS-module aan en leg de gekozen invulling vast in de bijlagen.

Belangrijkste wetgevingsvereisten voor SaaS-verwerkersovereenkomsten

Artikel 28 AVG
Verplichte sluiting van verwerkersovereenkomst tussen verantwoordelijke en verwerker.
Termijn melding datalek
72 uur na ontdekking van datalek moet verantwoordelijke melden aan Autoriteit Persoonsgegevens.
Verwerkingregister
Verantwoordelijke moet verwerkingsregister bijhouden. Twee registers bij dubbele rol (verantwoordelijke + verwerker).

Instructies, geheimhouding en beveiliging als vaste afspraken

Neem de instructiebevoegdheid expliciet op: de verwerking vindt uitsluitend plaats op basis van uw schriftelijke instructies en de verwerker wendt de persoonsgegevens niet aan voor eigen doelen (Autoriteit Persoonsgegevens).

Spreek ook af hoe instructies worden gegeven en vastgelegd. Omdat de verwerking in principe uitsluitend plaatsvindt op basis van uw schriftelijke instructies (Autoriteit Persoonsgegevens), legt u vast dat instructies schriftelijk worden gegeven en dat de leverancier geen opdrachten uitvoert die buiten de overeenkomst vallen.

Personen in dienst van of werkzaam voor de verwerker hebben een geheimhoudingsplicht (Autoriteit Persoonsgegevens).

Bij SaaS raakt dat ook de partijen die feitelijk toegang hebben: supportmedewerkers, systeembeheerders en externe partijen die inloggen op de omgeving. Leg vast dat de leverancier de geheimhouding ook oplegt aan ieder die onder zijn gezag toegang heeft tot de gegevens.

De verwerker treft passende technische en organisatorische maatregelen om de verwerking te beveiligen, bijvoorbeeld pseudonimisering en versleuteling van persoonsgegevens, permanente informatiebeveiliging, herstel van beschikbaarheid en toegang tot gegevens bij incidenten, en regelmatige beveiligingstesten (Autoriteit Persoonsgegevens).

Vertaal die maatregelen naar de SaaS-dienst: versleuteling van data tijdens transport en in opslag, toegangsbeheer en logging van beheerdersacties, back-up en herstel van de omgeving, en periodieke testen.

Vraag bij de maatregelen ook de onderliggende documentatie, zodat u later kunt aantonen welke waarborgen zijn afgesproken.

Subverwerkers in de SaaS-keten: toestemming en aansprakelijkheid

De hoofdregel: de verwerker schakelt geen subverwerkers in zonder uw voorafgaande schriftelijke toestemming (Autoriteit Persoonsgegevens).

U kunt ook direct afspreken dat de verwerker subverwerkers mag inschakelen, en onder welke voorwaarden dat gebeurt (Autoriteit Persoonsgegevens).

Kies bewust hoe u dit regelt: via voorafgaande schriftelijke toestemming of door in de overeenkomst af te spreken onder welke voorwaarden de verwerker subverwerkers mag inschakelen (Autoriteit Persoonsgegevens).

Hoe u het ook regelt, de verplichtingen moeten doorwerken. De verwerker legt aan een subverwerker in een subverwerkersovereenkomst dezelfde verplichtingen op als hij richting u heeft (Autoriteit Persoonsgegevens).

Komt de subverwerker zijn verplichtingen niet na, dan blijft de verwerker volledig aansprakelijk richting u voor het nakomen van de verplichtingen van de subverwerker (artikel 28, vierde lid, van de AVG).

Laat in de overeenkomst staan dat u de subverwerkersovereenkomsten of een samenvatting daarvan op verzoek ontvangt, en dat een wisseling van subverwerker zonder kennisgeving een tekortkoming is.

Doorgifte en locatie van SaaS-data: wat je vastlegt

Waar de data staan, is bij SaaS geen detail. Voor het in kaart brengen van de datastromen moet u deze vragen beantwoorden: welke persoonsgegevens verwerkt u met de applicatie, waarom en voor welke doeleinden verzamelt u ze, en heeft u alle verzamelde gegevens daadwerkelijk nodig?

Noem doorgifte expliciet: waar staat de server precies, waar worden back-ups bewaard en vanuit welke landen hebben beheerders en support toegang? De vraag waar de server precies moet staan is een privacy-vraag.

Waar komen de gegevens vandaan, waar bewaart u ze en hoe lang, en met wie deelt u persoonsgegevens en waarom? Bij een cloud- of SaaS-opzet komt daar direct de vraag bij waar die server precies moet staan.

Bij cloud computing kan een verwerkingsverantwoordelijke zijn klantendatabase bij een hostingprovider onderbrengen. Leg vast waar die database staat en wie er toegang toe heeft.

Doorgifte van persoonsgegevens vanuit de EU naar een derde land, buiten de EER, valt onder Hoofdstuk V van de AVG. De EDPB heeft in november richtlijnen gepubliceerd over de verhouding tussen artikel 3 en Hoofdstuk V. Volgens die richtlijnen is er sprake van doorgifte als de exporteur onder de AVG valt, persoonsgegevens verzendt of beschikbaar maakt voor een importeur, en de importeur zich in een derde land bevindt of een internationale organisatie is.

Een van de mogelijkheden voor zo'n doorgifte is een modelcontract, ook wel standard contractual clauses (SCC) of standaardcontractbepalingen. De Europese Commissie heeft een nieuw modelcontract goedgekeurd dat geldt vanaf 27 juni 2021. Het vervangt de drie modelcontracten die de EC eerder heeft vastgesteld.

Het nieuwe modelcontract bestaat uit een algemeen gedeelte en vier modules: doorgifte van verwerkingsverantwoordelijke naar verwerkingsverantwoordelijke, van verwerkingsverantwoordelijke naar verwerker, van (sub)verwerker naar (sub)verwerker, en van (sub)verwerker naar verwerkingsverantwoordelijke. Kies de module die bij de SaaS-keten past.

Gebruikt u het modelcontract ongewijzigd, zonder aanvullingen of wijzigingen, dan heeft u geen toestemming van de Autoriteit Persoonsgegevens nodig voor uw doorgifte. Gebruikt u een gewijzigd modelcontract of een eigen contract, dan moet u eerst toestemming vragen aan de AP. De AP geeft alleen goedkeuring als de aanvullende bepalingen niet in tegenspraak zijn met de standaardbepalingen en/of met de rechten van betrokkenen.

Het is niet verplicht om een modelcontract te gebruiken, maar u kunt hiermee wel laten zien dat u aan de privacywetgeving voldoet. Bij doorgifte naar de Verenigde Staten gelden aanvullende regels.

Leg de uitkomsten contractueel vast, niet via een verwijzing naar een website. Beschrijf de regio of locatie van primaire opslag, de locatie van back-ups en disaster-recovery, de landen van waaruit beheerders en support toegang hebben, en de subverwerkers die daarbij betrokken zijn.

Maak doorgifte een apart onderdeel van de overeenkomst of de bijlage. Werk met een bijlage die de datastromen en de subverwerkerlijst per dienst beschrijft, en spreek af dat wijzigingen in locatie of leveranciers vooraf worden gemeld.

Zo groeit de bijlage mee zonder dat het hele contract opnieuw hoeft te worden onderhandeld. Beschrijf ook op welke locaties de gegevens feitelijk worden bewaard en geraadpleegd, zodat u later kunt controleren of de feitelijke situatie nog klopt.

Privacyrechten en datalekken: afspraken die je in de SaaS-overeenkomst wilt

De verwerker helpt u om te voldoen aan uw plichten als betrokkenen hun privacyrechten uitoefenen, zoals het recht op inzage, correctie en verwijdering (Autoriteit Persoonsgegevens).

Maak dat concreet: binnen welke termijn de leverancier een verzoek doorstuurt, hoe hij de betrokkene identificeert, welke systemen en back-ups hij moet doorzoeken, en hoe hij het antwoord aanlevert in een bruikbaar formaat.

Ook de rechten uit de AVG zelf horen hierbij: u moet betrokkenen desgevraagd informatie verschaffen over de persoonsgegevens die u over hen verzamelt en verwerkt, en actie ondernemen bij een verzoek tot bijvoorbeeld het wissen of beperken van de verwerking (NBA).

Voor datalekken legt de overeenkomst vast wie in actie komt. Goede afspraken maken duidelijk wie toegang heeft tot welke persoonsgegevens, wie de gegevens beveiligt en wie ze mag inzien. Daarmee is ook duidelijk wie er bij een datalek in actie moet komen (AVG-Support).

Zorg dat de afspraken u in staat stellen binnen de wettelijke termijn te handelen: een datalek moet binnen 72 uur na het plaatsvinden worden gemeld (AVG-Support).

De overeenkomst is ook een bewijsmiddel. U moet kunnen aantonen dat u zich aan de AVG houdt; het enkele voldoen is niet genoeg.

Dat betekent dat u meer moet vastleggen dan voorheen, waaronder een verwerkingsregister en, in bepaalde gevallen, een verwerkersovereenkomst (NBA).

Spreek daarom af dat de leverancier op verzoek informatie levert voor audits, klachten en incidentonderzoek, en dat u de verwerkersovereenkomst bij het eigen verwerkingsregister kunt voegen.

Een verwerkersovereenkomst is geen formaliteit: het is het document waarmee u bij datalekken, audits of klachten bij de Autoriteit Persoonsgegevens kunt laten zien wat er is afgesproken (SenS Juristen).

Checklist voor de SaaS-verwerkersovereenkomst

  1. Bepaal per gegevensstroom uw rolverwerkingsverantwoordelijke, verwerker of beide. Verwerkt de leverancier ook voor eigen doeleinden, dan is hij daarvoor zelf verantwoordelijk en valt dat deel buiten de verwerkersovereenkomst.
  2. Breng de datastromen in kaartwelke persoonsgegevens, voor welke doeleinden, waar ze vandaan komen, waar en hoe lang ze worden bewaard, met wie ze worden gedeeld en waarom.
  3. Houd verwerkingsregisters bij en actueel. Heeft u beide rollen, dan twee registers: één als verwerker en één als verantwoordelijke.
  4. Neem de verplichte algemene beschrijving oponderwerp, duur, aard en doel van de verwerking, soort persoonsgegevens, categorieën betrokkenen en uw rechten en verplichtingen.
  5. Leg vast dat verwerking uitsluitend op uw schriftelijke instructies gebeurt, dat de leverancier de gegevens alleen voor uw doeleinden verwerkt en dat geheimhouding geldt voor iedereen die toegang heeft.
  6. Beschrijf de beveiligingsmaatregelenpseudonimisering, versleuteling, permanente informatiebeveiliging, herstel van beschikbaarheid en toegang bij incidenten, en regelmatige beveiligingstesten.
  7. Regel subverwerkersvoorafgaande schriftelijke toestemming of vooraf afgesproken voorwaarden, een actuele lijst met rollen en locaties, doorlegging van dezelfde verplichtingen en volledige aansprakelijkheid van de verwerker.
  8. Leg locaties vast in het contract of in bijlagenprimaire opslag, back-ups, toegang vanuit andere landen en betrokken subverwerkers.

Benoem de doorgifte in de bijlage: waar de server staat, waar back-ups worden bewaard en vanuit welke landen toegang bestaat. Zo kunt u later controleren of de feitelijke situatie nog klopt.

  1. Maak afspraken over privacyrechtentermijnen, identificatie, te doorzoeken systemen en het formaat waarin de leverancier informatie aanlevert voor inzage, correctie en verwijdering.
  2. Leg vast wie bij een datalek actie onderneemt en hoe snel u wordt geïnformeerd, zodat u binnen de 72-uurstermijn kunt melden, en dat de leverancier meewerkt aan audits en incidentonderzoek.
  3. Herzie de overeenkomst bij wijzigingen: nieuwe subverwerkers, nieuwe regio's, nieuwe modules of een gewijzigde rolverdeling. Werk de bijlagen en het verwerkingsregister direct bij.

Gebruik een model verwerkersovereenkomst als vertrekpunt, bijvoorbeeld het NBA-model. Pas het model aan per SaaS-module en leg de gekozen invulling vast in de bijlagen.

  1. Bepaal of sprake is van doorgifte naar een derde land buiten de EER. Zo ja, kies een doorgiftemechanisme: een ongewijzigd modelcontract (SCC) kan zonder toestemming van de AP; een gewijzigd modelcontract of een eigen contract vraagt eerst toestemming van de AP. Kies de juiste module: verwerkingsverantwoordelijke naar verwerker, of een andere van de vier modules. Bij doorgifte naar de Verenigde Staten gelden aanvullende regels.
  2. Neem de doorgifteclausule en de gekozen module op in de bijlage, samen met locaties en landen van toegang. Meld wijzigingen in locatie of leveranciers vooraf.

Meer uit Contracten

Contracten

SLA voor SaaS beoordelen: toetsvragen en bewijs

Beoordeel een SaaS-SLA door beschikbaarheid, herstel en credits te toetsen aan uw bedrijfsprocessen. Leg per onderdeel de contractafspraak naast het bewijs en de consequentie bij niet-nakoming.