
Licentiebeheer
Licentiebeheer voor SaaS: van inventarisatie tot hergebruik
SaaS-licentiebeheer is niet simpelweg een zo volledig mogelijke abonnementenlijst. Het draait om de aansluiting tussen wat je hebt gekocht, wat je feitelijk gebruikt en wat je contractueel mag.
Waarom SaaS-licentiebeheer meer is dan een lijst met abonnementen
SaaS-licentiebeheer is niet simpelweg een zo volledig mogelijke abonnementenlijst. Het draait om de aansluiting tussen wat je hebt gekocht, wat je feitelijk gebruikt en wat je contractueel mag. OnnIT gebruikt die driedeling in zijn checklist voor licentie-inventarisatie.
Sluiten die drie op elkaar aan, dan is er niets aan de hand. Lopen ze uiteen, dan betaal je voor onbenutte rechten of gebruik je meer dan toegestaan. Dat risico groeit met het aantal SaaS-toepassingen.
PSOhub noemt onderbenutting een belangrijke factor: jaarlijks worden honderden miljoenen dollars uitgegeven aan ongebruikte softwarefuncties. Dat maakt gebruiksmeting een vaste stap naast het tellen van aangekochte abonnementen (PSOhub).
Zo ontstaat SaaS-sprawl: bedrijven hebben zoveel externe cloudtoepassingen dat beheerders ze niet meer effectief kunnen beheren.
Volgens OnnIT kost een licentie-inventarisatie bij een middelgrote organisatie doorgaans één tot twee weken. De winst zit vooral in het schrappen van wat niemand gebruikt en het afstemmen van licentieniveaus op de functie.
OnnIT beschrijft een checklist in negen stappen. De stappen omvatten onder meer voorbereiding en afbakening, wat je hebt gekocht en gebruikt, contractvormen en termijnen, gebruiksrechten, de koppeling met IT-bezit, auditgereedheid en het actueel houden van de licentiepositie (OnnIT).
De levenscyclus loopt van inventarisatie tot hergebruik. De concrete namen in deze gids zijn Microsoft, Azure, Microsoft 365, Dynamics 365, Microsoft Office, Advisor en G2 (Microsoft; PSOhub).
De route begint met afbakening en registratie van aankopen, loopt via gebruiksmeting en toetsing van rechten naar optimalisatie en hergebruik, en eindigt met borging. Elke fase bouwt voort op gegevens uit de vorige stap.
Een bruikbaar eindregister verbindt aantallen en gebruik met contractvoorwaarden. Leg afwijkingen vast met een eigenaar en een vervolgstap, zoals opzeggen, downgraden of herverdelen.
SaaS-managementtools kunnen naast leveranciersportalen worden ingezet om abonnementen centraal te beheren. Koppel hun gegevens aan contracten en de inkoopadministratie voor een vergelijkbare licentiepositie.
OnnIT-checklist: 9 stappen voor licentie-inventarisatie
- 1. Voorbereiding en afbakening
- 2. Wat je hebt gekocht
- 3. Wat je werkelijk gebruikt
- 4. Contractvormen en termijnen
- 5. Gebruiksrechten
- 6. Koppeling met IT-bezit
- 7. Auditgereedheid
- 8. Licentiepositie actueel houden
- 9. Besluitvorming en actie
Afbakening, eigenaar en peildatum
Een inventarisatie die halverwege vastloopt door ontbrekende toegang kost meer tijd dan een traject dat vooraf goed is afgebakend. Bepaal daarom vooraf de scope: valt alles eronder, of eerst alleen de grootste drie leveranciers? Horen dochterondernemingen en buitenlandse vestigingen erbij? Die keuzes bepalen de vervolgstappen.
Wijs één eigenaar aan: iemand met mandaat om te beslissen over opzeggen en bijkopen. Zonder dat mandaat levert het een rapport op in plaats van een besparing.
Verzamel de benodigde toegangen: beheerportalen van leveranciers, de inkoop- of crediteurenadministratie en het contractenarchief. In de praktijk liggen die vaak bij drie verschillende mensen.
Kies een vaste peildatum. Aantallen gebruikers en licenties veranderen dagelijks; zonder peildatum vergelijk je appels met peren.
OnnIT ordent de checklist rond aankopen, gebruik, contractvormen en termijnen, gebruiksrechten, de koppeling met IT-bezit en auditgereedheid (OnnIT). De laatste stap is de licentiepositie actueel houden (OnnIT).
Inventariseren wat je hebt gekocht
Dit is stap 2 uit de checklist van OnnIT: wat je hebt gekocht.
Breng vanuit beheerportalen, inkoopadministratie en contracten de leveranciers, contractvormen, termijnen, aantallen en licentieniveaus in kaart. Dat is de basislijn: wat heb je daadwerkelijk afgenomen en onder welke voorwaarden? Leg die basislijn vast op de gekozen peildatum, zodat je later kunt vergelijken.
Een werkbaar register bevat per leverancier: contractvorm, termijn, aantal, licentieniveau, peildatum en eigenaar. Noteer ook de herkomst: beheerportaal, inkoop- of crediteurenadministratie en contractenarchief.
Microsoft noemt licentiemodellen per gebruiker, per apparaat, als abonnement (zoals Microsoft 365) en eeuwigdurend (zoals Microsoft Office). Volgens het FinOps Framework is inzicht in die modellen cruciaal voor het optimaliseren van overeenkomsten en het borgen van naleving (Microsoft).
Microsoft noemt Azure, Microsoft 365 en Dynamics 365 als cloudservices. Inzicht in deze diensten is volgens Microsoft essentieel voor geïnformeerd abonnementsbeheer en kostenoptimalisatie (Microsoft).
Leg per dienst vast welk licentiemodel geldt en welke voorwaarden in het contract staan. Zo kun je de afgenomen rechten later naast het gemeten gebruik leggen.
Verzamel niet alleen aantallen, maar ook contractvorm en looptijd. Een abonnement met automatische verlenging vraagt een andere aanpak dan een eeuwigdurende licentie. Zonder die gegevens kun je niet beoordelen of je te veel hebt gekocht of juist te weinig rechten hebt.
Een minimale tabel heeft per leverancier één rij: scope, peildatum, eigenaar, contractvorm, termijn, aantal, licentieniveau en herkomst. De herkomst is beheerportaal, inkoop- of crediteurenadministratie of contractenarchief. Zo kun je later vergelijken en auditgereed maken.
Meten wat je werkelijk gebruikt
Dit is stap 3 uit de checklist van OnnIT: wat je werkelijk gebruikt.
Analyseer actieve gebruikers, functiegebruik en onderbenutting. Welke licenties zijn toegewezen maar nooit gebruikt? Welke functies blijven onbenut? Volgens OnnIT komen de grootste besparingen zelden uit onderhandelen over de prijs per licentie, maar uit het schrappen van wat niemand gebruikt en het afstemmen van niveaus op de functie.
Shelfware en te zware pakketten vormen samen vaak tien tot twintig procent van de licentiekosten.
Betrek ook signalen van schaduw-IT en SaaS-sprawl. PSOhub noemt schaduw-IT als een van de belangrijkste oorzaken van SaaS-sprawl: als medewerkers zelf tools aanschaffen, raakt het overzicht zoek. PSOhub beschrijft SaaS-sprawl als een situatie waarin bedrijven zoveel externe cloudtoepassingen hebben dat beheerders ze niet meer effectief kunnen beheren.
Doorlopende meting is nodig om die wildgroei zichtbaar te maken. Gebruik de uitkomsten om onderscheid te maken tussen actieve gebruikers, incidentele gebruikers en niet-gebruikers. Dat onderscheid vormt de basis voor downgraden, heralloceren of opzeggen.
Meet per licentie vier categorieën: toegewezen, actief gebruikt, incidenteel gebruikt en niet gebruikt. De beheerportalen tonen toegewezen licenties; de inkoop- of crediteurenadministratie toont betaalde aantallen.
Microsoft adviseert om processen en controles in te stellen om naleving van licentieovereenkomsten, wettelijke vereisten en intern beleid binnen de Microsoft Cloud te garanderen, en om procedures voor softwareassetbeheer te implementeren (Microsoft).
G2 heeft een volgsysteem gemaakt om bedrijven te helpen hun oog te houden op alle cloud-apps die worden gebruikt.
Verschillen tussen toegewezen en betaalde aantallen verdienen eerst controle. Leg vast of het verschil samenhangt met niet-toegewezen rechten, extra gebruik of een afwijkend licentiemodel.
Toetsen wat je contractueel mag
Leg gebruiksrechten, licentiemodellen en niveaus naast de inventarisatie en het feitelijke gebruik. Mag je een licentie aan een andere gebruiker overdragen? Is gebruik door een externe partij toegestaan? Gelden er beperkingen voor het aantal installaties of apparaten?
Deze vragen horen bij stap 4 en 5 uit de checklist van OnnIT: contractvormen en termijnen, en gebruiksrechten.
Zorg dat de licentiepositie auditgereed is. In het FinOps Framework adviseert Microsoft processen en controles in te richten die naleving van licentieovereenkomsten, wettelijke vereisten en intern beleid garanderen. Dat betekent niet alleen dat je weet wat je hebt, maar ook dat je kunt aantonen dat je binnen de overeenkomst blijft.
Leg gebruiksrechten en werkelijk gebruik periodiek naast elkaar, zodat afwijkingen vóór een audit zichtbaar worden. OnnIT noemt auditgereedheid een aparte stap (OnnIT). SoftVaro schrijft dat vrijwel alle grote softwareleveranciers, waaronder Microsoft, Oracle, SAP, IBM en Adobe, regelmatig audits bij klanten uitvoeren (SoftVaro).
Voor softwareassetmanagement noemt Compact de norm ISO/IEC 19770:2017. Die norm biedt organisaties concrete handvatten om softwareassets «in control» te krijgen (Compact).
Stap 6 koppelt de licentiepositie aan je IT-bezit: inkoop, toewijzing, uitfasering en hergebruik. Stap 7 is auditgereedheid; daarna blijft de licentiepositie structureel actueel (OnnIT).
Van mismatch naar optimalisatie
Vertaal de verschillen tussen gekocht, gebruikt en toegestaan naar concrete acties. Denk aan opzeggen wat niet wordt gebruikt, downgraden naar een lichter niveau, right-sizen van aantallen, bundelen van overlappende tools of overstappen naar een beter passende leverancier. Welke actie past, hangt af van de mate van onderbenutting en de contractuele ruimte.
Koppel dit aan het besparingspotentieel. OnnIT geeft aan dat shelfware en te zware pakketten samen vaak goed zijn voor tien tot twintig procent van de licentiekosten. Structureel, over de hele portefeuille gerekend, blijft daar doorgaans drie tot tien procent van over: geen eenmalige opschoning, maar een positie die klopt en die je bewaakt.
Zet verschillen om in een besluit per dienst: opzeggen, downgraden, het aantal aanpassen of een overlappende tool samenvoegen. Controleer vóór uitvoering of de contractuele voorwaarden de gekozen actie toelaten.
Blijkt uit de inventarisatie dat je positie al klopt, dan is dat ook een uitkomst. De winst is dan geen geld, maar zekerheid. Optimalisatie is dus niet altijd kostenverlaging; het kan ook bevestiging zijn dat je goed zit.
Microsoft noemt de werkmap voor kostenoptimalisatie van Advisor om bestaande licentievoordelen te identificeren (Microsoft). Die voordelen kunnen worden toegepast op resources met het grootste besparingsrendement (Microsoft).
Hergebruik van vrijgevallen licenties
Kijk voordat je nieuw koopt of vrijgevallen licenties intern hergebruikt kunnen worden. Een licentie komt vrij bij offboarding van een medewerker, als een team stopt of wanneer een applicatie wordt vervangen. Richt een proces in om die licenties te heralloceren, over te dragen of opnieuw in te zetten.
Maak hergebruik onderdeel van de standaardworkflow. Dat betekent: een centraal overzicht van beschikbare licenties, afspraken met HR en IT over het vrijgeven van licenties bij uitdiensttreding, en bij een inkoopaanvraag eerst controleren of er intern een licentie beschikbaar is. Zo voorkom je dubbel inkopen.
De beheerportalen van leveranciers zijn hierbij een eerste bron: daarin zie je welke licenties zijn toegewezen en welke ongebruikt zijn. Stem hergebruik af op de contractuele ruimte die je in de vorige stap hebt getoetst. Niet elke licentie mag zomaar worden overgedragen; de gebruiksvoorwaarden bepalen de grenzen.
Hergebruik valt onder stap 6: de koppeling met je IT-bezit.
Leg bij elke vrijgekomen licentie vast wanneer die beschikbaar kwam en wie de eigenaar is. Noteer ook of de overeenkomst hergebruik toestaat, zodat de bestemming van de licentie traceerbaar blijft.
Hergebruik hoort bij de levenscyclus van IT-assets: inkoop, toewijzing, uitfasering en hergebruik. Elke fase beïnvloedt je licentiepositie.
OnnIT legt de uitkomst vast in één overzicht dat je daarna zelf kunt bewaken.
Voordelen en risico’s van interne hergebruik van licenties
- Voordelen
- Voorkomt dubbel inkopen, verlaagt kosten, verbetert assetutilisatie
- Risico’s
- Contractuele beperkingen kunnen overdracht blokkeren, foutieve toewijzing
Borgen: doorlopend beheer en periodieke audits
Richt processen in voor eigenaarschap, aanschaf, offboarding, periodieke audits en rapportage. Zonder die processen keert SaaS-sprawl terug zodra de aandacht verslapt. PSOhub noemt doorlopende audits de belangrijkste tip voor managers, eigenaren en CIO's om SaaS-sprawl te verminderen en nauwkeurig zicht te houden.
Microsoft adviseert in het FinOps Framework om processen en controles in te stellen voor naleving van licentieovereenkomsten, wettelijke vereisten en intern beleid. Dat sluit aan op de checklist van OnnIT, die als laatste stap behandelt hoe je de positie daarna correct houdt. Het gaat niet om een eenmalige opschoning, maar om een positie die klopt en die je bewaakt.
Koppel dit aan de levenscyclus van IT-assets. Elke fase in de keten—inkoop, toewijzing, uitfasering, hergebruik—beïnvloedt je licentiepositie. Door periodiek te rapporteren over aantallen, gebruik en afwijkingen, en hergebruik standaard in de workflow op te nemen, blijft de licentiepositie kloppend en voorkom je dat je opnieuw voor ongebruikte rechten betaalt.
Cledara presenteert een live inventaris van tools, gebruikers, gebruik, contracten en compliance-informatie (Cledara). Zo’n overzicht kan naast de gegevens uit leveranciersportalen worden gelegd.
Torii, Bettercloud en Zylo zijn andere IT SaaS-managementtools die Cledara als vergelijkingsalternatieven noemt (Cledara). Deze namen geven concrete voorbeelden van tools in de categorie SaaS-management.
Kies een hulpmiddel op basis van de gegevens die je wilt vastleggen: apps, gebruikers, gebruik en contracten. Houd beheerportalen, inkoopadministratie en contractenarchief als controleerbare bronnen aan.
OnnIT voert de inventarisatie dagelijks uit over 400 vendoren en zonder aan één leverancier vast te zitten.



